Dünya genelinde insanların büyük bir çoğunluğu, yani yaklaşık %90’ı sağ elini kullanmayı tercih ediyor. Eğer bu yazıyı okuyorsanız, muhtemelen siz de bu kitleye dahilsiniz. Bu durum, insan kültürlerinin temel bir özelliği olarak karşımıza çıkıyor. İlginçtir ki, sağ el baskınlığı yalnızca Homo sapiens’e özgü bir durumken, diğer primat türlerinde bu kadar belirgin bir el tercihi gözlemlenmiyor. Bu ilginç olgunun nedenini araştırmak için bilim insanları uzun zamandır çalışmalar yapıyor.
PLOS Biology dergisinde yayımlanan yeni bir çalışma, sağ ve sol el kullanımının kökenlerine dair önemli ipuçları sunuyor. Evrimsel antropologlardan oluşan bir araştırma ekibi, sağ ve sol el kullanımını etkileyen çeşitli hipotezleri test etmek amacıyla insan verilerini 40’tan fazla primat türüyle karşılaştırdı. Bu hipotezler arasında alet kullanımı, beslenme alışkanlıkları, yaşam alanları, vücut kütlesi ve sosyal yapının etkileri yer alıyordu. Ancak şaşırtıcı bir biçimde, bu faktörler tek başına insanların belirgin el tercihini açıklamıyor.
Analizlere eklenen iki yeni unsur, kafatası hacmi (kraniyal hacim) ve uzuv uzunluk oranı (intermembranöz indeks), durumu değiştirdi. Bu iki faktör göz önüne alındığında, insanlar artık bir “istisna” olarak görünmüyor. Araştırmacılara göre, el baskınlığımız, daha büyük bir beyin kapasitesi ve uzun bacaklarla bağlantılı. Uzun alt uzuvların dik yürümeyi sağladığı, bu durumun elleri daha karmaşık görevler için serbest bıraktığı düşünülüyor. Böylece tek elle kullanım tercihinin avantajlı olduğu bir ortam oluşmuş oluyor. Ayrıca, artan beyin kapasitesi, davranışsal asimetrilerin daha verimli ve istikrarlı hale gelmesine zemin hazırlıyor.
Oxford Üniversitesi’nden Dr. Thomas A. Puschel, “Bu, insanlardaki el baskınlığıyla ilgili ana hipotezleri ortak bir çerçevede test eden ilk çalışmalardan biri” diyor. Puschel, “Sonuçlarımız, el baskınlığının insanı tanımlayan temel özelliklerle -özellikle dik yürüyüş ve büyük beynin evrimiyle- bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor” diye ekliyor.
Bu model üzerinden, bilim insanları eski insan atalarının olası davranışlarını yeniden yapılandırıyor. Örneğin, Australopithecus gibi erken homininlerin, evrimsel kökenimizi paylaştığımız büyük maymunlara benzer şekilde, yalnızca zayıf bir el baskınlığına sahip olduğu düşünülüyor. Zamanla bu asimetri arttı ve Homo sapiens’te belirgin bir el baskınlığı gelişti. Ancak, yaklaşık 50.000 yıl önce soyu tükenmiş olan Endonezya’dan gelen “Homo floresiensis” örneği ilginç bir istisna oluşturuyor. Modeller, bu türün daha küçük beyin yapısı ve parmak kemiklerinin özellikleri nedeniyle tek elini kullanma eğiliminde daha zayıf olduğunu gösteriyor. Bu durum, farklı bir hareket ve yük dağılımı tarzını düşündürüyor.
Evrimsel süreçte, bu örnekler, insan gelişiminin her zaman aynı yolu izlemediğini ve kendi “ailemiz” içinde bile istisnaların varlığını hatırlatıyor.
